Yil davrlarini yulduzlar hamda sayyoralar burjlariga taqsimlash – insoniyat sivilizatsiyasining eng qadimiy astronomik tizimlaridan biri hisoblanadi. Bu tushunchaning ildizi minglab yillar avvalgi osmon kuzatuvlariga, insonning vaqtni belgilash, fasllarni ajratish va tabiatdagi davriylikni anglash ehtiyojiga borib taqaladi.
“Zodiak” so‘zi qadimgi yunonchadagi “ζῳδιακός κύκλος” (zōidiakós kúklos) atamasidan kelib chiqqan bo‘lib, “hayvonlarga oid doira” degan maʼnoni anglatadi.
Qadimda odamlar Quyosh, Oy va sayyoralarning osmondagi harakatini kuzatib, ular o‘tadigan yo‘l bo‘ylab turli shakl va obrazlarni tasavvur qilganlar. Shu tariqa osmon 12 qismiga bo‘lingan va har bir qismi muayyan ramz bilan atalgan. Bu bo‘linish keyinchalik birinchi kalendar tizimlarini yaratishda muhim asos bo‘ldi.
Zamonaviy zodiak tizimining ilk ko‘rinishi Qadimgi Bobilda (miloddan avvalgi II ming yillik) shakllangan. Bobillik astronomlar yil davomida Quyosh harakat qiladigan yo‘lni 12 teng qismga ajratib, ularga nom va ramz berganlar. Shu 12 bo‘lim — bugungi burjlar tizimining to‘g‘ridan-to‘g‘ri ajdodidir.

Burjlar jadvali
| Arabcha | O‘zbekcha | Burj davri |
|---|---|---|
| Hamal | Qo‘y | 21 Mart ~ 20 Aprel |
| Savr | Buzoq | 21 Aprel ~ 20 May |
| Javzo | Egizaklar | 21 May ~ 21 Iyun |
| Saraton | Qisqichbaqa | 22 Iyun ~ 22 Iyul |
| Asad | Arslon | 23 Iyul ~ 22 Avgust |
| Sunbula | Parizod | 23 Avgust ~ 23 Sentyabr |
| Mezon | Tarozi | 24 Sentyabr ~ 23 Oktyabr |
| Aqrab | Chayon | 24 Oktyabr ~ 22 Noyabr |
| Qavs | O‘qotar | 23 Noyabr ~ 21 Dekabr |
| Jadiy | Tog‘ echkisi | 22 Dekabr ~ 20 Yanvar |
| Dalv | Qovg‘a | 21 Yanvar ~ 18 Fevral |
| Hut | Baliq | 19 Fevral ~ 20 Mart |


Qadimiy burjlar avvalo amaliy vazifa bajargan: fasllarni belgilash, qishloq xo‘jaligi ishlarini rejalashtirish, diniy marosimlar vaqtlarini aniqlash va oy-yil hisobini yuritish. Bobilliklar burjlarning ramzlarini tabiat, hayvonot dunyosi va mifologik qahramonlar bilan bog‘laganlar — bu anʼana keyinchalik Yaqin Sharq, Misr va Ovrupo sivilizatsiyalari orqali tarqalgan.
Qadimgi Misrda Bobil zodiak tizimiga mahalliy maʼnaviy-mifologik maʼnolar qo‘shildi. Misrliklar osmondagi belgilarni Nil toshqini, qishloq xo‘jaligi sikli va xudolar faoliyati bilan bog‘lab talqin qilganlar.
Yunon olimlari esa astronomiya va astrologiyani tizimlashtirib, ilmiy asosga solishga harakat qildilar. Gipparx va Ptolemey burjlar doirasini aniq hisoblab, hozirgi astronomiyada ham qo‘llanadigan geometrik modellarni shakllantirdilar. Ptolemeyning “Tetrabiblos” asari Yevropa astrologiyasining asosiy manbasiga aylandi.
Rimliklar zodiak tizimini hayotning ko‘p sohalarida qo‘lladilar — armiya yurishlari, davlat ishlari, sanʼat, tangachalar dizayni va meʼmorchilikda. Zodiak ramzlari Rim madaniyatining ajralmas qismiga aylangan.
Uyg‘onish davri va XVIII asrdan boshlab, yevropalik olimlar astrologiyani astronomiyadan ajratib, uni ilmiy soha sifatida emas, balki ommaviy ezoterik amaliyot sifatida baholay boshladilar. Keyinchalik gazetalarda kunlik goroskoplar paydo bo‘lib, astrologiya ommalashdi. XX asrda u psixologiya elementlari bilan uyg‘unlashdi, XXI asrda esa internet va ijtimoiy tarmoqlar tufayli yana-da keng tarqaldi.
Hozirgi kunda burjlar — madaniy ramz, ommaviy vaqt o‘tkazish vositasi va psixologik qiziqish obyekti sifatida yashashda davom etmoqda.